5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 76. maddesi Türkiye’deki her belediyeye bir kent konseyi kurma yükümlülüğü getiriyor. Ancak oluşturulan bu yapı, çoğu kişinin sandığı gibi belediye meclisinin bir üstü ya da karar bağlayan bir organ değil; doğrudan bir danışma ve katılım platformu.
Bu ayrım önemli. Zira kent konseyine emek ve zaman ayıran yurttaşlar, ürettikleri görüşlerin belediye meclisinden otomatik olarak geçeceğini varsaydıklarında hayal kırıklığı kaçınılmaz oluyor. Oysa kent konseyinin gücü başka bir yerde: belediyeyi etkileme, gündem oluşturma ve hesap sorma kanallarını açık tutma becerisinde.
Yalnızca Danışma Yetkisiyle Donatılmış Bir Platform
Kanun metni kent konseyine açık bir çerçeve çiziyor: kent vizyonunun ve hemşehrilik bilincinin geliştirilmesi, kentin hak ve hukukunun korunması, sürdürülebilir kalkınma, çevreye duyarlılık, sosyal yardımlaşma ve dayanışma, saydamlık, hesap sorma ve hesap verme, katılım ve yerinden yönetim ilkelerini hayata geçirmek. Tanımın içinde “karar almak” ya da “uygulamak” geçmiyor. Madde, kent konseyi ile belediyeye bağlı karar mekanizması arasında bir “çalışma” çerçevesi kurmakla yetiniyor.
Yani belediye meclisi karar alır, belediye yönetimi uygular; kent konseyi ise bu sürecin öncesinde ve sırasında görüş bildirir, öneri sunar, izleme yapar. Aradaki hukuki bağ, bağlayıcılık değil işbirliğidir. İzmir Kent Konseyi kendi tanıtım sayfasında bu yapıyı “yerel yönetime yurttaş katılımını teşvik eden demokratik bir üst sivil toplum oluşumu” olarak tarif ediyor. “Üst” ifadesi hiyerarşiyi değil, farklı sivil aktörleri aynı çatı altında toplama işlevini anlatıyor.
Genel Kurul, Yürütme Kurulu ve Başkan
Her kent konseyinin üç ana organı var: genel kurul, yürütme kurulu ve kent konseyi başkanı. Genel kurul en geniş katılımlı zemin. Yürütme kurulu, genel kurulda alınan kararları hayata geçirmekle görevli olan daha dar yapı. Başkan ise konseyi dışarıda temsil ediyor ve belediye ile ilişkide muhatap konumunda.
Bazı kent konseylerinde kadın meclisi, gençlik meclisi, çocuk meclisi ya da mahalle meclisi gibi alt yapılar bulunuyor. Ancak bu yapıların her belediyede zorunlu olup olmadığına dair yönetmelikte sabit bir hüküm yer almıyor. Uygulama belediyeden belediyeye değişiyor. Dolayısıyla bir kent konseyine katılmak isteyen kişinin, kendi belediyesinin sayfasından ya da doğrudan kent konseyi sekretaryasından hangi meclislerin aktif olduğunu sorması şart.
Görev Listesi Geniş, Yaptırım Gücü Sınırlı
Kent Konseyi Yönetmeliği’nde ve belediyelerin kendi yayınlarında sıralanan görevler etkileyici bir liste oluşturuyor. Yerel düzeyde demokratik katılımı yaygınlaştırmak, hemşehrilik hukuku ve ortak yaşam bilincini geliştirmek, çok ortaklı ve çok aktörlü yönetişim anlayışını benimsetmek bu listenin başında. Konsey ayrıca sürdürülebilir gelişme için planların hazırlanmasına ve uygulanmasına katkı sağlamakla, kente ilişkin temel stratejiler ile faaliyet planlarının belirlenmesinde, uygulama ve izleme süreçlerinde yer almakla ve kent yönetiminde saydamlık, katılım, hesap verebilirlik, öngörülebilirlik ilkelerinin yerleşmesine çalışmakla yükümlü.
Liste böyle olunca kent konseyi sanki belediyenin yanında çalışan ikinci bir yönetim aygıtı gibi görünebilir. Ama değil. Çünkü konseyin elindeki tek araç “görüş oluşturmak ve bu görüşü değerlendirilmek üzere ilgili belediyeye göndermek.” Gönderir. Sonrasını belediye meclisi değerlendirir; gündemine alır ya da almaz, komisyona havale eder ya da etmez. Konseyin bu noktada zorlayıcı bir yetkisi yok.
Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin yayımladığı Kent Konseyleri El Kitabı’nda organ tarifleri açıkça yapılırken, İzmir Kent Konseyi’nin sıkça sorulan sorular bölümünde konseyin belediye meclisine “kent kararı olabilecek önerge verme hak ve yetkisine” sahip olduğu belirtiliyor. Önerge vermek ile önergenin kabul edilmesini sağlamak arasındaki mesafe işte tam olarak kent konseyinin sınırıdır.
Yönetmelik Üç Kez Değişti, Temel Mantık Aynı Kaldı
Kent konseylerinin çalışma usul ve esasları 8 Ekim 2006 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelikle belirlendi. Daha sonra 6 Haziran 2009 ve 23 Mayıs 2019 tarihlerinde iki değişiklik geçirdi. Üç düzenlemenin ortak noktası şu: kent konseyi hiçbir zaman belediyenin yerine geçen bir karar organı olarak tanımlanmadı. Yönetmelik hep katılım, danışma ve işbirliği kelimeleri etrafında döndü.
Bu, kent konseyinin etkisiz olduğu anlamına gelmez. İyi çalışan bir kent konseyi, belediye meclisinin görmezden gelemeyeceği bir kamuoyu ağırlığı yaratabilir. Özellikle büyükşehirlerde, medyaya yansıyan konsey kararları belediye açısından siyasi maliyet üretir. Fakat bu etki hukuki değil politiktir. Kararı bağlayan şey mevzuat değil, konseyin arkasına aldığı toplumsal destektir.
Katılmak İçin Önce Kendi Belediyenize Bakın
Kimlerin, nasıl başvurarak kent konseyine üye olabileceği sorusunun cevabı belediyeden belediyeye farklılık gösterebiliyor. Genel çerçeve yönetmelikte çizilmiş olsa da kesin başvuru usulü, üyelik şartları ve aktif alt meclisler için ilgili belediyenin resmi web sayfasına veya doğrudan kent konseyi sekretaryasına bakmak gerekiyor. Bazı belediyeler çevrimiçi başvuru formu kullanıyor, bazıları genel kurul duyurusuyla katılım çağrısı yapıyor. Standart tek bir yöntem yok.
Konseyin toplantı sıklığı ve çağrı usulü de belediyenin kendi uygulamasına göre şekilleniyor. Genel kurul genellikle yılda birkaç kez toplanır; yürütme kurulu daha sık aralıklarla bir araya gelir. Ama hangi ayda, kaç kişiyle, hangi çoğunlukla karar alınacağı konusunda yönetmelikten gelen ve her yerde aynı işleyen bir takvim yok. Katılmak isteyen için en doğru adres, kendi belediyesinin kent konseyi sayfasıdır.
İşleyişi kavramak isteyen bir yurttaş için akılda tutulması gereken en yalın cümle şu: Kent konseyi karar almaz, karar alanları etkilemeye çalışır. Bunu yaparken elindeki en büyük güç, arkasında taşıdığı katılımcı kitlenin büyüklüğü ve sesinin duyulurluğudur. Bu sesi büyütmek ya da kısmak ise tamamen konseye kimlerin, ne kadar aktif katıldığına bağlı.
Genel bilgidir; mühendislik, hukuk veya tıbbi danışmanlık yerine geçmez. Yönetmelikler ve uygulamalar değişebilir, işlem yapacağınız kurumun güncel duyurusunu esas alın.