Dünya Sağlık Örgütü’nün Sağlıklı Şehirler ağındaki bir kent, profilini çıkarmaya başladığında, hedef birincilik sıralaması değildir. Ortaya çıkan belge bir karne değil, bir halk sağlığı raporudur. DSÖ Avrupa Bölge Ofisi, kent sağlık profilini tam da böyle tanımlıyor: kentteki sağlık durumu ve belirleyicileri hakkındaki kilit bilgileri bir araya getiren, bu bilgileri yorumlayan ve analiz eden bir rapor. Ama bu raporun belki de en önemli bölümü, DSÖ’nün bir dokümanında açıkça belirttiği bir sınırlamadır: tek bir gösterge seti, bir kentin sağlıklı olup olmadığına dair kapsamlı bir değerlendirme sunmaz. Birden fazla setin bir arada düşünülmesi gerekir. İyi bir profil, işte bu gerilimle başlar: her şeyi göremezsiniz ve göremediklerinizi söylemek zorundasınız.
Ne sağlık profili, ne değildir?
Bir kent sağlık profilini, belediyelerin yıllık faaliyet raporlarındaki bulaşıcı hastalık istatistiklerinden ya da çevre mühendisliği ölçümlerinden ayıran şey, sadece “sonuç” değil “neden” ve “fark” sormasıdır. DSÖ’ye göre bu profil, sağlığı nüfusun refahı, hastalık yaygınlığı, sosyoekonomik koşullar, yaşam tarzı, çevresel şartlar, hizmet kullanımı ve trafik ya da suç gibi sağlığı etkileyen diğer faktörler üzerinden okur.
Buradaki kritik kelime “yorumlama”dır. Ham verileri listelemek profil değil, tablo olur. Profil, bu verileri bağlamına oturtur: yüksek bir KOAH prevalansı, sadece sigara içme oranıyla değil, mahalledeki hava kalitesi izleme istasyonlarının son beş yıllık kayıtları ve yeşil alan erişimiyle birlikte anlam kazanır. DSÖ’nün Sağlıklı Şehirler Vizyonu belgesinde “yüksek sağlık statüsü”, yalnızca hastalığın azlığı değil, yüksek düzeyde “pozitif sağlık” olarak tanımlanıyor. Yani bir profilin işi, sadece ölüm saymak değil. 99 göstergelik bir sağlıklı kent seti, bu bakışı mahalle ölçeğine indirgiyor: kaldırımsız sokaklar, aynı mahallede yaşayıp çalışanlar, atık su toplama hizmeti alan binalar, açık kamusal alan miktarı, algılanan gece yürüme güvenliği – bunların hepsi pozitif ya da negatif sağlığın parçasıdır.
Gövdeyi hangi gösterge grupları oluşturur?
Okuyucunun ya da karar alıcının karşısına çıkan bir kent sağlık profilinde altı ana gösterge ailesi araması gerekir. İlki sağlık sonuçları: ölüm oranları, kronik hastalık sıklığı, ruh sağlığı göstergeleri. İkincisi hastalık belirleyicileri değil, doğrudan çevresel ve sosyal belirleyiciler: DSÖ Avrupa Sağlıklı Şehirler Ağı’nın kullandığı 53 göstergelik sette çevre alanı hava kirliliği, su kalitesi, kanalizasyon toplama oranı, evsel atık işleme, yeşil alan miktarı, bisiklet yolları ve toplu taşıma erişimini içeriyor. Aynı setin sağlık hizmetleri alanında ise aşılama oranları, birinci basamak hekimi başına düşen nüfus, hemşire başına nüfus, sağlık sigortası kapsamı ve yabancı dilde hizmet sunumu yer alıyor.
Üçüncü aile, sosyoekonomik koşullar. Buraya gelir dağılımı, eğitim düzeyi ve barınma kalitesi gibi veriler girer. Dördüncüsü yaşam tarzı: sigara, alkol, fiziksel aktivite, beslenme. DSÖ’nün bir değerlendirmesi, bu kategorileri sekiz başlık altında organize etmişti: hava kirliliği, alkol kontrolü, aşırı doz önleme, sağlıklı beslenme, yol güvenliği, güvenli yürüme ve bisiklet kullanımı, tütün kontrolü ve sürveyans. Son iki aile ise hizmet kullanımı ile eşitsizlik göstergeleridir. Eşitsizlik tarafında DSÖ, göstergelerin yaş, cinsiyet ve mahalle ya da sosyoekonomik tabakaya göre ayrıştırılmasını şart koşuyor.
Mahalle düzeyi neden önemlidir?
Kent ortalamaları yanıltıcıdır. Bir kentin bebek ölüm hızı binde 5 olabilir; ama aynı kentin iki mahallesi arasındaki fark üç katına çıkabilir. DSÖ’nün 2024’teki temel değerlendirmesi, kentlerin sağlık performansını zamanında veriyle ve hedeflenmiş göstergelerle ölçmesi, farklı nüfus gruplarını izlemesi ve gerektiğinde düzeltici önlem alması gerektiğini söylüyor.
2023 tarihli 99 gösterge seti, mahalle ölçeğinde ölçülebilecek çarpıcı detaylar sunuyor: obezite, uyarlanabilir konut miktarı, sübvanse edilen kira birimleri, işsizlik, kapalı rekreasyon alanı, toplum gönüllüleri. Bu verilerin hiçbiri tek başına “sağlık” verisi gibi görünmez. Ama bir mahallede gönüllü sayısıyla obezite sıklığı arasındaki ilişki, sosyal sermayenin sağlık üzerindeki etkisini gösterir ve bu ancak mahalle düzeyinde ayrıştırma yapıldığında görünür hale gelir. DSÖ, sürdürülebilir kent göstergelerine ilişkin yayınında bu ayrıştırmanın sadece coğrafi değil, yaş ve cinsiyet gibi demografik kategorileri de kapsaması gerektiğini vurguluyor. Profil, “yaşlı kadınların yeşil alana erişimi genç erkeklerden farklı mı” sorusunu sorabildiğinde anlamlıdır.
Veri nereden gelir?
Bir kent sağlık profilinin hammaddesi tek bir kaynaktan akmaz. Nüfus sayımları, hastane kayıtları, hava kalitesi izleme istasyonları, coğrafi bilgi sistemleri katmanları, belediye hizmet veritabanları ve ulusal sağlık anketleri – bir profil, bunların tümünden beslenir. DSÖ Sağlıklı Şehirler materyallerinde bu entegrasyon, dokuz kategoride yapılandırılmıştır ve bu kategoriler doğrudan sağlığın sosyal belirleyicileri ile sürdürülebilir kalkınma hedeflerine dayanır. Uluslararası karşılaştırmalarda kullanılan 53 göstergelik set ise ölüm kayıtları, çevre ölçümleri ve hizmet istatistiklerini harmanlar.
Pratikte işleyiş şöyledir: Belediye, kendi atık su arıtma ve yeşil alan verisini sağlar. Ulusal istatistik kurumu ölüm ve hastalık kayıtlarını verir. Anket şirketi ya da halk sağlığı müdürlüğü, yaşam tarzı ve algılanan güvenlik verilerini toplar. Coğrafi bilgi sistemleri ekibi, bunları mahalle katmanına oturtur. DSÖ’nün kullandığı temel gösterge setleri ise kentlerin uluslararası ölçütlere göre nerede durduğunu görmek için bir çerçeve sunar. Burada kritik nokta şudur: veriler zamanında olmalıdır. DSÖ, “zamanında veri” ifadesini özellikle kullanıyor – beş yıl önceki hava kirliliği ölçümleri, bugünün astım acillerini açıklamaz.
Eksikler nasıl görünür?
İyi yazılmış bir profil, bilmediklerini daha ilk sayfada itiraf eder. DSÖ, “kapsamlı değerlendirme”nin tek bir gösterge setiyle mümkün olmadığını söylüyor. Aynı kaynak, kentlerin farklı nüfus gruplarını izlemesini ve sapma halinde düzeltici önlem almasını istiyor – ama bunu yapabilmek için verinin o gruplarda var olması gerekir. Çoğu kentte küçük alan verisi ya yoktur ya güncel değildir. Bir mahallenin obezite oranı bilinmez; bilinen sadece ilçe ortalamasıdır.
2023 tarihli 99 gösterge seti üzerine yapılan çalışma, böyle setlerin gücünü ve sınırını aynı anda gösterir. Kaldırımsız sokak sayısını bilmek mümkündür; ama bu veriyi her mahalle için dinamik olarak güncellemek çoğu belediyenin kapasitesini aşar. Hizmet kullanımı verileri de benzer bir sorun taşır: yabancı dilde sağlık hizmeti kaç birimde var, bilinebilir; ama göçmen nüfusun bu hizmeti ne oranda kullandığı, kayıt sistemlerindeki etnik kimlik eksikliği nedeniyle genellikle bilinemez. İyi bir profil yazarı, bu boşluğu not düşer. “Veri yok” demek, “sorun yok” demekten iyidir. Ayrıştırma eksikliği, eşitsizliği yok saymanın en etkili yoludur.
Bir profili okurken sorulacak sorular
Karşınıza bir kent sağlık profili geldiğinde, okumaya başlamadan önce değil, okurken şu soruları sorun. Birincisi: hangi gösterge aileleri var? Sadece ölüm ve hastalık varsa, bu eksiktir. Yaşam tarzı, çevre, hizmet kullanımı ve eşitsizlikler yoksa, DSÖ’nün tanımladığı anlamda bir profille karşı karşıya değilsiniz demektir.
İkincisi: veri mahalle, yaş ve cinsiyete göre ayrıştırılmış mı? Kentin batısıyla doğusu arasındaki farkı görmüyorsanız, profil eşitsizliği anlatmıyor, saklıyor demektir. Üçüncüsü: zaman penceresi net mi? Değerlendirilen yıl ya da dönem açıkça belirtilmiş mi? Dördüncüsü: çevre ve hizmet göstergeleri mevcut mu? Hava kalitesi yoksa, bir KOAH analizi eksik kalır. Birinci basamak hekimi başına nüfus yoksa, erişim sorunları görünmez olur. Beşincisi: profil, eksiklerini söylüyor mu? Raporda “şu mahalleler için veri mevcut değildir” ya da “bu gösterge uluslararası karşılaştırmaya uygun biçimde toplanmamıştır” ifadesi geçiyor mu? Geçmiyorsa, okuyucu olarak siz daha ilk sayfada şüphelenmelisiniz.
Bütün bunlar, kent sağlık profilini kuru bir istatistik tablosu olmaktan çıkarıp yaşayan bir yönetim aracına dönüştüren unsurlardır. DSÖ’nün tarifi nettir: veri toplanacak, yorumlanacak, ayrıştırılacak ve gerekiyorsa düzeltici adım atılacak. Ama bunu yapmak için önce neyi bilmediğinizi bilmeniz gerekir. İyi bir profil, boşluklarını söylemekten çekinmeyen profildir.
Genel bilgidir; mühendislik, hukuk veya tıbbi danışmanlık yerine geçmez. Yönetmelikler ve uygulamalar değişebilir, işlem yapacağınız kurumun güncel duyurusunu esas alın.